Honderd keer sorry zeggen, terwijl er eigenlijk niets is om sorry voor te zeggen. Je verontschuldigen omdat je iets vraagt, omdat je iets voelt of omdat je ruimte inneemt. Voor veel mensen die te maken hebben gehad met emotioneel geweld of dwingende controle wordt sorry zeggen bijna een standaard slotwoord op vrijwel alles. Het glipt er als vanzelf uit, vaak zonder dat je nog stilstaat bij de vraag of het eigenlijk wel ergens over gaat.
Ik herken dat niet alleen uit mijn eigen verleden, maar ook uit de gesprekken die ik voer met slachtoffers. Vooral bij mensen die net uit een relatie komen waarin zij zich klein hebben gemaakt om te kunnen overleven, hoor ik het vaak terug. Sorry is een manier geworden om spanning te verminderen, om jezelf klein of zelfs weg te maken. Want het mag niet om jou draaien is je aangeleerd, het moet om de ander draaien.
Hoe het begint
Wanneer je in een relatie terechtkomt waarin je intieme terreur of dwingende controle meemaakt, verschuift er langzaam iets in hoe je jezelf ervaart. Je leert om vrijwel altijd afgestemd te zijn op de ander: op zijn stemming, zijn blik, de toon van zijn stem, hoe hij of zij beweegt, alles. Je weet nooit helemaal hoe zijn dag verloopt of wanneer de sfeer kan omslaan. Daardoor word je steeds voorzichtiger in wat je zegt en doet. Dat proces gaat geleidelijk en dat is geen bewuste keuze.
Ik herinner me nog hoe opgelucht ik kon zijn wanneer mijn partner van toen een goede dag had. Als hij vriendelijk was of zorgzaam leek, voelde dat bijna als een terugkeer naar iets normaals, even adem kunnen halen. Alsof de spanning even over was. Maar die rust kon zomaar omslaan en dat gebeurde steeds sneller. Van een moment waarop het veilig leek naar een situatie waarin de sfeer plotseling omsloeg en de onveiligheid alles overnam.
Juist het verschil tussen de harmonie en de intense onveiligheid is zo verwarrend. De warme, lieve kant van iemand is zo extreem verschillend van de verwijtende of angstaanjagende kant van diezelfde persoon. Het is kenmerkend in dit relatiepatroon dat je blijft hopen op de goede kant, dat die terugkomt.
Hoe sorry het overlevingsmechanisme wordt
Emotioneel geweld ontstaat langzaam. Het start meestal met kleine opmerkingen of gedragsveranderingen. Dat je “te gevoelig” bent. Dat jij degene bent die een ruzie uitlokt. Of dat jij degene bent die niet goed is in de-escaleren. In het begin probeer je nog uit te leggen wat je bedoelde of hoe iets voor jou gebeurde. Maar na verloop van tijd ontstaat er toch zelftwijfel. Had ik het inderdaad anders moeten zeggen? Ben ik te koppig? Heb ik onbewust olie op het vuur gegooid?
Langzaam verschuift de verantwoordelijkheid: eerst lijkt jouw reactie het probleem te zijn, daarna je toon, daarna je gevoeligheid. En voor je het weet lijkt het alsof de hele situatie door jou is ontstaan. Dan zegt degene die pijn wordt gedaan sorry tegen de pleger. Je begint je te verontschuldigen voor je reactie, voor je emoties, soms zelfs voor het feit dat je iets bespreekbaar maakt.
Sorry wordt een manier om de vrede te bewaren. Je zenuwstelsel leert dat sorry zeggen veiliger is dan jezelf uitspreken.
Misschien zou de buitenwereld dit kunnen zien als zwakte. In werkelijkheid is het een overlevingsmechanisme. Wanneer je lange tijd verantwoordelijkheid draagt voor iets wat eigenlijk niet van jou is, raak je langzaam het gevoel kwijt van wat wel van jou is. Je emoties gaan voelen als een probleem, je grenzen als iets lastigs en je behoeften als iets waar je je voor moet verontschuldigen. Je verdwijnt stukje bij beetje.
De weg terug
Wanneer iemand uiteindelijk de moed vindt om uit zo’n relatie te stappen, betekent dat niet dat deze patronen meteen verdwijnen. Ze zitten vaak nog in het lichaam en in het zenuwstelsel. Het kost tijd om weer te voelen wat van jezelf is en waar jouw grens ligt.
Herstel begint vaak met iets wat klein lijkt: het moment waarop iemand zichzelf hoort zeggen “sorry” en ineens beseft dat daar eigenlijk geen reden voor is. Dat moment kan het begin zijn van een ander proces, waarin iemand weer leert om bij zichzelf in te checken, waarin zelfcompassie langzaam zelfverwijt vervangt en waarin weer ruimte ontstaat voor gevoelens, grenzen en eigen behoeften.
De weg terug naar jezelf, door de sorry die nooit van jou was te vervangen met een knuffel en misschien de sorry van zelfcompassie.
Sorry dat ik dit heb moeten meemaken, ik ben er nu voor mij. Op de goede én de slechte dagen.
