Onlangs sprak ik een cliënt over iets wat ik helaas vaak zie in de praktijk: mensen die ongekend veel loyaliteit voelen naar iemand die hen emotioneel geweld aandoet. Deze cliënt had, net als ikzelf, ervaringen met huiselijk geweld en dwingende controle. Het is een vorm van geweld die je langzaam verandert, zonder dat je het in het begin doorhebt.
Dwingende controle is subtiel en het begint met kleine opmerkingen: “Waarom heb je dat gedaan?” of “Dat had je beter moeten zien.” Het is iemand die je constant laat twijfelen aan jezelf en aan je eigen waarneming. In het begin geloof je nog in de goedheid van de ander. Je bent bereid naar jezelf te kijken, want misschien kan jij het beter doen en misschien ligt het ook wel aan jou. Je leert door dit gedrag jezelf te betwijfelen, in plaats van de ander.
Langzaam maar zeker groeit de onzekerheid in jou. Je kijkt constant naar de ander, probeert te anticiperen op boosheid, op kritiek, op negatieve reacties. Je loopt op je tenen, bang om iets verkeerd te doen. Je wordt steeds minder jezelf en steeds meer iemand die alleen nog functioneert binnen de regels van de ander.
Vijftien jaar overleven
Dat was ook bij deze cliënt zo. Vijftien jaar lang leefde ze in een relatie waarin haar ex-partner controleerde, manipuleerde en soms fysiek geweld gebruikte. Meestal waren het dan net bijvoorbeeld dierbare spullen van haar die kapot gemaakt werden.
Na de scheiding begon een nieuw hoofdstuk van deze dynamiek: zwartmaken. Haar ex-partner vertelde familie, vrienden en zelfs hulpverleners dingen die niet klopten. Hij verdraaide de werkelijkheid en de mensen om haar heen begonnen vragen te stellen, twijfels te krijgen. Ze vertelde me: “Ik vind het zo lastig. In al die jaren dat ik in die relatie was, heb ik hem nooit in een slecht daglicht willen zetten. Maar nu moet ik voor mijn kinderen eerlijk zijn, omdat ze niet meer naar hem toe willen. En ik wil hem niet zwartmaken.”
Toen zei ik tegen haar: je maakt hem niet zwart, wat jij doet is de realiteit delen.
Het klinkt misschien vreemd, maar in de situatie waarin dwingende controle plaatsvindt is dit waar. Als je de waarheid vertelt, de realiteit schetst over wat er gebeurd is, dan deel je alleen maar feiten. Je deelt niet uit wrok, maar uit noodzaak en liefde voor jezelf en in deze situatie ook voor de kinderen.
Waarom de waarheid voelt als verraad
Die waarheid vertellen voelt vaak als zwartmaken, omdat je jarenlang de ander hebt beschermd. Je hebt je aangepast, je grenzen genegeerd, op je tenen gelopen en je angst voor explosies gevoeld. Elk moment dat je probeerde de ander aan te spreken op zijn gedrag, draaide het altijd weer negatief naar jou. Je probeerde te overleven in een relatie die gebaseerd was op controle en manipulatie, en het is ‘gewoon’ geworden om de dader te beschermen.
Het moeilijke is dat loyaliteit in deze situaties dubbel voelt. Je voelt je trouw aan iemand die je pijn doet. Je wilt hem niet beschadigen. Maar dat is niet hetzelfde als hem beschermen. Echte loyaliteit aan jezelf en je kinderen betekent dat je grenzen stelt, dat je eerlijk bent over wat er gebeurd is. Het betekent dat je de realiteit durft te delen, ook al voelt het ongemakkelijk.
En daar ligt de paradox: je bent bang om de waarheid te zeggen, omdat je jarenlang geleerd hebt dat eerlijk zijn leidt tot boosheid, schuldgevoel, beschuldiging en manipulatie. Toch is het vaak belangrijk de realiteit weer te gaan zien en delen.
Tot hier en niet verder
Voor deze cliënt was het een enorme bevrijding om dat te horen. Ze besefte dat ze geen slechte dingen vertelde over iemand, maar simpelweg de werkelijkheid.
Loyaliteit kan prachtig zijn. Maar als het betekent dat je jezelf verloochent, jezelf voortdurend in twijfel trekt en langzaamaan totaal verdwijnt, dan is het geen loyaliteit meer. Het is overleven in een systeem van controle en angst. En daar doorheen breken, eerlijk durven zijn en grenzen stellen, dat is de ultieme daad van liefde. Voor jezelf, voor je kinderen.
Loyaliteit mag soms echt eindigen met een tot hier en niet verder.
