Twee kinderen, hetzelfde huis, dezelfde ouders. Toch kunnen ze later een heel ander verhaal vertellen over hun jeugd. De een herinnert zich vooral angst. De ander zegt dat het eigenlijk wel meeviel. Dat zegt niet dat een van beiden liegt.

Bij Kind in Crisis zien we dat broers en zussen in een onveilig gezin vaak een eigen rol krijgen. Die rol bepaalt hoe een kind de situatie beleeft en welke sporen het meeneemt. In dit artikel lees je welke rollen er zijn, wat dit doet met de band tussen broers en zussen en wat je als ouder kunt doen.

Hetzelfde gezin, een andere jeugd

Elk kind heeft een eigen plek in het gezin. Leeftijd speelt mee, net als karakter en de manier waarop een ouder naar het kind kijkt. In een veilig gezin vangen ouders die verschillen op. In een onveilig gezin worden ze juist groter.

Een ouder die emotioneel geweld gebruikt, richt zich vaak niet op alle kinderen even sterk. Het ene kind wordt beschermd of voorgetrokken. Het andere wordt het doelwit. Een derde kind valt nauwelijks op. Zo groeien kinderen onder één dak op in verschillende werelden.

Welke rollen krijgen kinderen?

Deze rollen zijn geen vaste labels. Ze kunnen in de loop van de tijd verschuiven. Toch zie je ze in veel onveilige gezinnen terug.

Het gouden kind

Dit kind kan weinig fout doen. Het krijgt aandacht en complimenten, vaak omdat het iets weerspiegelt waar de ouder trots op is. Dat lijkt een gunstige positie. In werkelijkheid hangt de goedkeuring af van presteren en meegaan. Dit patroon zie je vaak bij een narcistische ouder.

De zondebok

Dit kind krijgt de schuld van wat er misgaat. Het wordt vaker bekritiseerd, gestraft of genegeerd. Soms is het het kind dat het meest op de andere ouder lijkt. Of het kind dat het eerst tegengas geeft. De zondebok draagt vaak de zwaarste vorm van psychologische mishandeling.

De beschermer

Vaak is dit het oudste kind. Het neemt de broertjes en zusjes mee naar boven als het thuis escaleert. Het troost, regelt en houdt in de gaten. Dat is een vorm van parentificatie. Het kind wordt te vroeg volwassen.

Het onzichtbare kind

Dit kind maakt zich klein. Het vraagt niets en valt niemand lastig. Daardoor wordt het ook door hulpverleners en leerkrachten makkelijk gemist. Meer hierover lees je in het te brave kind dat niemand tot last wil zijn.

Wat doet dit met de band tussen broers en zussen?

In sommige gezinnen speelt een ouder de kinderen bewust tegen elkaar uit. Het ene kind krijgt informatie over het andere. Er wordt vergeleken en gedreigd met het voortrekken van een broer of zus. Kinderen worden zo concurrenten in plaats van bondgenoten. Dit lijkt op triangulatie, alleen dan tussen de kinderen.

In andere gezinnen gebeurt juist het omgekeerde. Broers en zussen vormen samen een eiland van veiligheid. Ze hebben aan een blik genoeg. Die band kan een belangrijke beschermende factor zijn, ook later in het leven.

Na een scheiding komt er vaak iets bij. Kinderen kunnen verschillend kijken naar de ouder die het geweld pleegde. De een wil contact, de ander niet. Ook dat kan broers en zussen uit elkaar drijven. Hoe dat per leeftijd verschilt, lees je in ons artikel over loyaliteitsconflicten bij jonge kinderen en pubers.

Wat zie je later terug?

Volwassen broers en zussen hebben vaak andere herinneringen aan dezelfde jeugd. Dat kan pijnlijk zijn. Het kind dat de zondebok was, voelt zich niet geloofd. Het gouden kind voelt zich aangevallen als de ouder wordt bekritiseerd. Soms leidt dit tot jarenlange afstand tussen broers en zussen.

De ervaring van het ene kind maakt die van het andere niet minder waar. Beide verhalen kunnen tegelijk kloppen.

Wat kun je als ouder doen?

Ben je de ouder die zelf veiligheid wil bieden? Dan kun je veel doen om broers en zussen te beschermen.

• Zie elk kind apart. Plan regelmatig tijd met ieder kind alleen. Vraag wat het nodig heeft, los van de anderen.
• Vergelijk niet. Vermijd labels als “de makkelijke” of “de lastige”. Ze plakken en worden een rol.
• Haal het oudste kind uit de zorgrol. Neem de taken terug die bij jou horen. Zeg ook hardop dat het niet de taak van je kind is om de anderen te beschermen.
• Erken verschillen in beleving. Zeg niet “jouw zus heeft er ook geen last van”. Elk kind mag zijn eigen gevoel hebben bij wat er gebeurde.
• Bescherm de band. Laat kinderen niet over elkaar rapporteren. Geef ze ruimte om samen plezier te hebben, los van de spanning.
• Respecteer een eigen tempo. Wil het ene kind wel contact met de andere ouder en het andere niet? Laat elk kind daarin een eigen weg gaan, binnen wat veilig is.

Merk je dat een van je kinderen vastloopt? Een jeugdpsycholoog of gezinstherapeut kan helpen. Soms heeft elk kind een eigen behandeling nodig, omdat de ervaring zo verschilt. Bij Kind in Crisis zien we dat herstel begint bij erkenning. Voor elk kind apart, met een eigen verhaal.